Beautiful After Breast Cancer Foundation

Preventie

Hoe kun je het risico op borstkanker verkleinen en waarom is vroegtijdige opsporing belangrijk? Sommige risicofactoren, zoals leeftijd en erfelijke aanleg, kun je niet veranderen. Andere factoren hangen samen met je levensstijl. Door je persoonlijke risico beter te begrijpen, kun je samen met je arts bekijken welke preventieve maatregelen en screeningsonderzoeken voor jou aangewezen zijn.

Diagnose

Ik kreeg de diagnose kanker... Deze website is een portaal die u en uw naasten zal helpen om persoonlijke informatie en antwoorden te vinden voor uw probleem.

Deze website moet een houvast  en steun zijn voor patiënten op weg naar herstel en een beter leven.

Het "Diagnose" gedeelte van onze website is opgesteld in twee belangrijke delen. Ten eerste zorgen we in "Anatomie en Fysiologie" voor een basiskennis van de borst. In het tweede deel "Tumoren en aandoeningen" gaan we dieper in op alles wat met aandoeningen van de borst te maken heeft.

Verder wensen wij vrouwen te informeren die zich afvragen of zij wel een borstprobleem hebben, maar daarvoor nog niet onmiddellijk hun arts willen consulteren. Kennis en informatie kunnen dikwijls een onmiddellijke geruststelling betekenen indien de vrouw zelf in staat is het probleem te onderkennen en inziet dat hier geen specifieke behandeling voor noodzakelijk is. Anderzijds trachten we ook vrouwen te informeren bij wie wel degelijk een ernstig borstprobleem is vastgesteld, zoals bijvoorbeeld een kwaadaardige aandoening, en die goed voorbereid naar hun arts willen stappen.

Behandeling

Bij de behandeling van een borstkanker hoort meteen ook een keuze gemaakt te worden rondom de reconstructie. Er is geen fundamenteler doel van onze Stichting dan deze awareness bij de patiënten en oncologische chirurgen te brengen. Door vooraf een geïnformeerde beslissing te nemen, blazen we geen bruggen op voor een latere reconstructie zonder hierbij het oncologische aspect uit het oog te verliezen. Uiteraard primeert de overleving en zal de beslissing van de oncologische chirurg altijd voorgaan.

Op de pagina "Beslissen" staat alle informatie die u kan verwachten tijdens een eerste consultatie alvorens u de tumor laat verwijderen. Deze pagina is zeer uitgebreid en uw plastisch chirurg zal enkel die informatie vermelden die voor uw persoonlijke situatie toepasbaar is.

"Verwijderen van de tumor" vertelt het verhaal van de operatie zelf. Dit is de belangrijkste operatie want een goede wegname van de tumor is en blijft het belangrijkste. We leiden u door de verschillende vormen van wegname. Deze beslissing wordt vaak voor u genomen door een multidisciplinair team van oncologen, radiologen, pathologen, radiotherapeuten, borstverpleegkundigen, gynaecologen, oncologische chirurgen en plastische chirurgen.

In het deel "Borstreconstructie" staat alle informatie en illustratie van de verschillende soorten reconstructie met bijhorende stappen.

Revalidatie

Wie behandeld is voor kanker heeft vaak een lange periode nodig om te herstellen.

Kanker is een ingrijpende ziekte met een zware behandeling. Vaak kampen mensen nadien met psychosociale en/of lichamelijke problemen zoals stress, angst, extreme vermoeidheid, pijnlijke gewrichten, een verminderde conditie, lymfoedeem… Dit kan een grote invloed hebben op het algemeen welzijn.

Er zijn revalidatieprogramma’s die worden aangeboden door de meeste ziekenhuizen. We behandelen hier een aantal grote thema’s.

Quality of life

De levenskwaliteit is een belangrijke factor bij het omgaan met borstkanker. Daarom is het belangrijk om coping-mechanismen te vinden die werken, en die zullen van patiënt tot patiënt verschillen. Voor sommigen kan dat zijn: plezier vinden in activiteiten die zij voor de diagnose deden, tijd nemen om te genieten, vrijwilligerswerk doen, lichaamsbeweging... Van het grootste belang is dat studies hebben aangetoond dat het accepteren van de ziekte als een deel van iemands leven een sleutel is tot effectieve verwerking, evenals het focussen op mentale kracht om de patiënt in staat te stellen verder te gaan met het leven. In dit gedeelte behandelen we enkele onderwerpen die patiënten tijdens en na de behandeling ervaren en geven we informatie om deze aan te pakken.

Lymfoedeem na borstkanker

Wat is lymfoedeem na borstkanker? Lees over symptomen, oorzaken, risicofactoren, onderzoek, compressie, beweging en behandelmogelijkheden.

Lymfoedeem na borstkanker: symptomen en behandeling

Lymfoedeem (een zwelling doordat lymfevocht niet goed wordt afgevoerd) is een veelvoorkomend en soms onderschat probleem. Het treft veel vrouwen na borstkanker. Toch kan het een grote invloed hebben op je dagelijks leven en je levenskwaliteit.

Wat is lymfoedeem? Hoe ontstaat het na borstkanker? Wat zijn de symptomen en de risicofactoren? Wat kun je doen om het risico op lymfoedeem of op een opflakkering te verkleinen? En hoe kan lymfoedeem worden behandeld, of hoe kunnen de klachten verlicht worden?

Op deze pagina lees je meer over al deze vragen.

Wat is lymfoedeem en hoe werkt het lymfestelsel?

Lymfevaten lopen naast de bloedvaten. Ze helpen het lichaam zich te verdedigen tegen indringers (bijvoorbeeld kanker), voeren afvalstoffen af en zorgen voor het transport van vetten. De lymfe (het vocht in de lymfevaten) neemt stoffen op die niet in de weefsels thuishoren en voert ze af: eiwitten, water, en vreemde stoffen die de weefsels zijn binnengedrongen, zoals bacteriën, ontstekingscellen en kwaadaardige cellen.

Het lymfevocht wordt verzameld in een lymfevat en via grote verzamelvaten (collectoren) afgevoerd, tot het uiteindelijk in de bloedbaan uitkomt. Onderweg passeert het een aantal lymfeklieren. Die staan in voor onze verdediging. Worden er ziektekiemen in het lymfevocht ontdekt, dan reageren de lymfeklieren en maken ze antistoffen (antilichamen) aan om ons lichaam te verdedigen.

Een zwelling kan ontstaan doordat het lymfevocht minder goed wordt opgenomen. Ze kan ook ontstaan doordat het transport verstoord is, of doordat er plots extra veel lymfevocht wordt aangemaakt. Die oorzaken kunnen apart voorkomen, maar ook samen. Het evenwicht tussen de aanmaak en de afvoer van lymfe is dan verstoord.

Lymfoedeem is een chronische (langdurige) aandoening die vaak erger wordt (progressief is) en meestal sluipend begint. In een gevorderd stadium kan je levenskwaliteit er sterk onder lijden. Vaak wordt lymfoedeem niet of (te) laat herkend. Hoe sneller het herkend wordt, hoe sneller men kan ingrijpen en hoe minder erg de gevolgen zijn.

We spreken van lymfoedeem wanneer de arm duidelijk dikker wordt dan de andere, meestal een volumeverschil van 5 tot 10% of meer. Hoe vroeger het opgespoord wordt, hoe beter het te behandelen is.

Hoe kan lymfoedeem ontstaan na borstkanker?

Krijg je lymfoedeem na een behandeling voor borstkanker, dan komt dat meestal doordat er lymfeklieren werden weggenomen, of door bestraling (radiotherapie) van de borst en/of de oksel. Een operatie of bestraling kan zo de lymfeklieren beschadigen, of de lymfevaten waarlangs het lymfevocht loopt. Na verloop van tijd kan de aanvoer van lymfevocht het lymfestelsel onder druk zetten. Dan stapelt het vocht zich op in het weefsel.

Lymfoedeem na borstkanker ontstaat vooral in de arm en de hand aan de behandelde kant. Soms ontstaat het ook in de onderarm, de borstkas, de romp of de rug.

Bij de diagnose ligt de aandacht vaak op je herstel en op de behandeling van de borstkanker zelf. Daardoor wordt het risico op lymfoedeem dan vaak niet vermeld. Of je onthoudt het niet, omdat de diagnose borstkanker zo overweldigend is. Soms krijg je ook tegenstrijdig advies (uit verschillende bronnen) over het voorkomen en behandelen van lymfoedeem.

Er is nog veel onderzoek nodig voor we deze aandoening volledig begrijpen. Experten schatten vandaag dat ongeveer 20 tot 25% van de patiënten lymfoedeem krijgt na een okselklieruitruiming (meer bij een bijkomende bestraling van de oksel), en ongeveer 5 tot 7% na enkel een schildwachtklierprocedure.

Je kunt dus niet met volle zekerheid weten of je lymfoedeem zult krijgen na borstkanker. Je kunt wel leren wat de risicofactoren zijn, stappen zetten om het risico te verkleinen, en de symptomen vroeg herkennen, zodat de behandeling makkelijker wordt. Het goede nieuws is dat vrouwen kunnen leren omgaan met lymfoedeem en een normaal leven kunnen leiden.

Hoe herken je lymfoedeem?

Net zoals bij borstkanker kan vroege herkenning de gevolgen van lymfoedeem sterk beperken. Dat is vaak niet eenvoudig, omdat de eerste symptomen vaak subtiel zijn. Nog voor er echt een zwelling is, merk je vaak een ander gevoel in je arm of been (ledemaat), zoals een moe of zwaar gevoel, pijn, tintelingen, minder bewegingsvrijheid of veranderingen aan je huid. Ook kleding die knelt, of juwelen zoals een ring of armband die moeilijk aan of uit gaan, kunnen erop wijzen dat er al wat zwelling is, ook als je die nog niet goed kunt zien.

Raadpleeg daarom altijd een arts als je een van deze symptomen hebt, ook als ze vanzelf weer verdwijnen of maar af en toe optreden.

Hoe wordt lymfoedeem vastgesteld?

Je arts kan de diagnose op verschillende manieren stellen: met een vragenlijst over je eerdere ingrepen en behandelingen, je levensgewoonten en hoe je in het algemeen functioneert; met een lichamelijk onderzoek, waarbij de arts je arm of been betast (palpatie) en het volume ervan meet; of met een lymfoscintigrafie. Bij een lymfoscintigrafie wordt een kortstondige radioactieve contrastvloeistof gebruikt om te zien hoe goed het lymfestelsel werkt, en zo de graad van het lymfoedeem vast te stellen.

Wat verhoogt het risico op lymfoedeem?

Had je een operatie aan de lymfeklieren (waarbij een of meer lymfeklieren werden weggenomen) of bestraling, dan heb je een risico op lymfoedeem. Hoe groot dat risico is, hangt af van een aantal factoren en kan niet met zekerheid worden bepaald. Ook iemand met een op het eerste gezicht 'laag' risico kan lymfoedeem krijgen.

Onderzoek suggereert een zeker verband tussen het aantal weggenomen lymfeklieren en het risico op lymfoedeem: het risico stijgt vooral als er meer lymfeklieren werden weggenomen. Dat zou ook zo zijn naarmate een groter gebied van de borst of de oksel werd bestraald.

Recente studies vonden geen verband tussen een borstreconstructie op zich en het risico op lymfoedeem. Een borstreconstructie zou het risico op lymfoedeem dus op zich niet verhogen. Wel geldt: telkens als er een ontstekingsreactie is, en die kan bij elke operatie optreden, bestaat het risico dat vocht zich opstapelt en tot lymfoedeem leidt (zie verder).

Mensen met overgewicht of obesitas lopen ook meer risico op lymfoedeem na een behandeling voor borstkanker. De pompwerking van de spieren helpt het lymfevocht afvloeien. Als je beweegt, wordt die afvloei gestimuleerd. Met overgewicht is bewegen moeilijker en kan de spierpomp haar werk minder goed doen. Bovendien drukt opgestapeld vetweefsel op de lymfevaten, waardoor het lymfetransport verstoord kan raken.

Ook een infectie of een verwonding aan de arm, de hand of het bovenlichaam aan de behandelde kant kan leiden tot een ontstekingsreactie in het weefsel. Daardoor stroomt er meer bloed naar die plaats, en dus ook meer vocht. Is het lymfestelsel aangetast en kan het die hoeveelheid vocht niet verwerken, dan kan lymfoedeem ontstaan.

Vaak wordt gevraagd of vliegen op zich het risico op lymfoedeem verhoogt, door de verschillen in luchtdruk. Daarover bestaan verschillende meningen. Wel kunnen door het lange stilzitten bepaalde ledematen opzwellen, vooral de armen en benen. Heb je al lymfoedeem, dan kan het daarom aangewezen zijn je compressiemouw of -kous te dragen. Overleg dit in elk geval met je behandelend arts.

Kun je het risico op lymfoedeem verkleinen?

Je kunt het ontstaan van lymfoedeem niet altijd voorkomen. Wel kan het helpen om klachten tijdig te herkennen, je huid goed te verzorgen en lichamelijke activiteit geleidelijk op te bouwen. Een kinesitherapeut kan aangepaste oefeningen voorstellen.

Meet eerst en vooral de omtrek van beide armen: vóór en na de operatie, en daarna op vaste tijdstippen. Lymfoedeem kan ook andere delen van het lichaam aantasten, maar komt vaker voor in de arm en de hand aan dezelfde kant als de borstkanker. Vraag je kinesitherapeut of verpleegkundige hoe je dat het best doet. Als regel spreekt men van lymfoedeem bij een volumeverschil van 5 tot 10% of meer.

Ook bewegen is heel belangrijk. Beweging stimuleert de afvoer van lymfevocht. Daarom is het aan te raden om onder begeleiding een oefenprogramma te volgen waarin de inspanning geleidelijk toeneemt en je armen en bovenlichaam sterker worden. Ook wandelen, zwemmen en yoga worden aanbevolen.

Bescherm je huid ook tegen allerlei invloeden, zoals kleine kloven door de kou, insectenbeten, splinters of ernstigere verwondingen. Via al die wondjes kunnen bacteriën zich in het weefsel nestelen. De eerste tekenen van een infectie zijn roodheid, zwelling, warmte en een plaatselijk kloppend gevoel. Ben je gekwetst, ontsmet de wonde dan grondig en dek ze af met een pleister.

Een neutrale bodylotion of handcrème houdt je huid soepel en voorkomt kloven. Een zonnecrème met een hoge beschermingsfactor wordt aangeraden, om blaren door verbranding te vermijden. Ook zeepvrije producten zijn aangewezen. Zeep droogt de huid uit, waardoor de kans op kleine kloofjes weer groter wordt.

Je hoeft je arm niet te sparen: bewegen en geleidelijk opgebouwde krachttraining zijn veilig en zelfs aan te raden. Verzorg wondjes aan hand en arm goed om infectie te vermijden. Heb je al lymfoedeem, draag dan je compressie zoals voorgeschreven, ook bij lange vluchten of zware inspanning.

Zoals hierboven vermeld, is overgewicht een risicofactor voor lymfoedeem. Zo nodig kan een dieetprogramma onder begeleiding van een voedingsdeskundige nuttig zijn.

Welke behandelingen bestaan er voor lymfoedeem?

Lymfoedeem is een chronische aandoening. Het kan behandeld worden, maar niet genezen. De zorg is daarom vooral gericht op het verminderen van het lymfoedeem en de gevolgen ervan. Sommige mensen hebben mildere klachten die af en toe opflakkeren en maar periodiek behandeld moeten worden. Anderen hebben ernstigere klachten die blijven en een blijvende behandeling vragen. Tijdens de consultatie zoekt je arts samen met jou naar de meest doeltreffende behandeling.

Bij het onderzoek kunnen twee vormen van lymfoedeem worden vastgesteld: 'pitting' oedeem, waar je nog een putje in kunt duwen, en 'non-pitting' oedeem, waar dat niet meer kan. De behandeling verschilt wat naargelang de vorm. Bij 'pitting' lymfoedeem bestaat de behandeling uit een ontstuwingsfase en een onderhoudsfase. Bij 'non-pitting' lymfoedeem is een ontstuwingsfase niet meer mogelijk.

De ontstuwingsfase en de onderhoudsfase

Tijdens de ontstuwingsfase (het wegwerken van overtollig vocht) bestaat de behandeling vooral uit huidverzorging, zwachtelen, oefeningen en manuele lymfedrainage (een speciale massagetechniek die de afvoer van lymfevocht stimuleert). Je blijft ook de preventieve maatregelen in acht nemen. Deze fase duurt zolang het volume nog kan afnemen.

De onderhoudsfase moet het lymfoedeem stabiel houden. Deze fase duurt vaak levenslang. Vaak bestaat de behandeling dan uit het dragen van een therapeutische compressiemouw en oefeningen, naast huidverzorging, preventieve maatregelen en manuele lymfedrainage.

Wanneer is een operatie voor lymfoedeem mogelijk?

Daarnaast zijn een aantal operaties mogelijk. Het gaat om reconstructieve operaties, zoals een lymfekliertransplantatie (lymfeklieren van elders in het lichaam overplanten) en een lymfoveneuze shunt (een verbinding tussen een lymfevat en een ader), en om liposuctie (vet wegzuigen). Die ingrepen kunnen de lymfecirculatie deels herstellen of verbeteren. Je behandelend arts kan je hierover meer informatie geven.

Welke ingreep zinvol is, hangt af van het stadium van het lymfoedeem:

  • Een lymfoveneuze shunt of lymfoveneuze anastomose (LVA) komt vooral in aanmerking in een vroeg stadium, wanneer er nog werkende lymfevaten zijn en het oedeem vooral uit vocht bestaat.

  • Een lymfekliertransplantatie (VLNT) komt in aanmerking bij matig tot ernstig lymfoedeem met weinig bruikbare lymfevaten. Ze wordt soms gecombineerd met een DIEP-borstreconstructie.

  • Liposuctie komt in aanmerking bij laattijdig lymfoedeem met vooral vetophoping (geen putjesoedeem meer). Daarna is levenslange compressie nodig.

Preventieve lymfechirurgie tijdens de okseloperatie (preventieve LVA) wordt momenteel onderzocht.

Een multidisciplinaire behandeling in een erkend lymfoedeemcentrum wordt door het RIZIV terugbetaald onder voorwaarden.

Niet iedereen komt in aanmerking voor een operatie. Een operatie vervangt ook niet noodzakelijk alle andere behandelingen.

Leven met lymfoedeem en wanneer hulp zoeken

Lymfoedeem kan invloed hebben op je dagelijkse activiteiten, je zelfbeeld en je welzijn. Een gespecialiseerde lymfekliniek, een kinesitherapeut, een bandagist of je behandelend arts kan je begeleiden. Neem contact op met een arts bij plots toenemende roodheid, warmte, pijn, koorts of een zwelling die snel groter wordt: er kan bijvoorbeeld een infectie in het spel zijn. Volg altijd de persoonlijke instructies van je behandelteam.

Beautiful After Breast Cancer organiseert regelmatig infosessies over lymfoedeem. Daar komen al deze onderwerpen aan bod en kun je bijkomende vragen stellen. De sessies zijn er niet alleen voor borstkankerpatiënten, maar voor iedereen die met lymfoedeem te maken heeft.

Wanneer het volgende infomoment over lymfoedeem plaatsvindt, zie je in de evenementenkalender van BABC.

Lees ook

Over controles, bewegen en mentale ondersteuning na borstkanker lees je op Nazorg en revalidatie na borstkanker. Mogelijke gevolgen van een reconstructie vind je op Complicaties bij borstreconstructie. Over aangepast bewegen lees je meer op Voeding en beweging.