Preventie
Hoe kun je het risico op borstkanker verkleinen en waarom is vroegtijdige opsporing belangrijk? Sommige risicofactoren, zoals leeftijd en erfelijke aanleg, kun je niet veranderen. Andere factoren hangen samen met je levensstijl. Door je persoonlijke risico beter te begrijpen, kun je samen met je arts bekijken welke preventieve maatregelen en screeningsonderzoeken voor jou aangewezen zijn.
Diagnose
Ik kreeg de diagnose kanker... Deze website is een portaal die u en uw naasten zal helpen om persoonlijke informatie en antwoorden te vinden voor uw probleem.
Deze website moet een houvast en steun zijn voor patiënten op weg naar herstel en een beter leven.
Het "Diagnose" gedeelte van onze website is opgesteld in twee belangrijke delen. Ten eerste zorgen we in "Anatomie en Fysiologie" voor een basiskennis van de borst. In het tweede deel "Tumoren en aandoeningen" gaan we dieper in op alles wat met aandoeningen van de borst te maken heeft.
Verder wensen wij vrouwen te informeren die zich afvragen of zij wel een borstprobleem hebben, maar daarvoor nog niet onmiddellijk hun arts willen consulteren. Kennis en informatie kunnen dikwijls een onmiddellijke geruststelling betekenen indien de vrouw zelf in staat is het probleem te onderkennen en inziet dat hier geen specifieke behandeling voor noodzakelijk is. Anderzijds trachten we ook vrouwen te informeren bij wie wel degelijk een ernstig borstprobleem is vastgesteld, zoals bijvoorbeeld een kwaadaardige aandoening, en die goed voorbereid naar hun arts willen stappen.
Behandeling
Bij de behandeling van een borstkanker hoort meteen ook een keuze gemaakt te worden rondom de reconstructie. Er is geen fundamenteler doel van onze Stichting dan deze awareness bij de patiënten en oncologische chirurgen te brengen. Door vooraf een geïnformeerde beslissing te nemen, blazen we geen bruggen op voor een latere reconstructie zonder hierbij het oncologische aspect uit het oog te verliezen. Uiteraard primeert de overleving en zal de beslissing van de oncologische chirurg altijd voorgaan.
Op de pagina "Beslissen" staat alle informatie die u kan verwachten tijdens een eerste consultatie alvorens u de tumor laat verwijderen. Deze pagina is zeer uitgebreid en uw plastisch chirurg zal enkel die informatie vermelden die voor uw persoonlijke situatie toepasbaar is.
"Verwijderen van de tumor" vertelt het verhaal van de operatie zelf. Dit is de belangrijkste operatie want een goede wegname van de tumor is en blijft het belangrijkste. We leiden u door de verschillende vormen van wegname. Deze beslissing wordt vaak voor u genomen door een multidisciplinair team van oncologen, radiologen, pathologen, radiotherapeuten, borstverpleegkundigen, gynaecologen, oncologische chirurgen en plastische chirurgen.
In het deel "Borstreconstructie" staat alle informatie en illustratie van de verschillende soorten reconstructie met bijhorende stappen.
Revalidatie
Wie behandeld is voor kanker heeft vaak een lange periode nodig om te herstellen.
Kanker is een ingrijpende ziekte met een zware behandeling. Vaak kampen mensen nadien met psychosociale en/of lichamelijke problemen zoals stress, angst, extreme vermoeidheid, pijnlijke gewrichten, een verminderde conditie, lymfoedeem… Dit kan een grote invloed hebben op het algemeen welzijn.
Er zijn revalidatieprogramma’s die worden aangeboden door de meeste ziekenhuizen. We behandelen hier een aantal grote thema’s.
Quality of life
De levenskwaliteit is een belangrijke factor bij het omgaan met borstkanker. Daarom is het belangrijk om coping-mechanismen te vinden die werken, en die zullen van patiënt tot patiënt verschillen. Voor sommigen kan dat zijn: plezier vinden in activiteiten die zij voor de diagnose deden, tijd nemen om te genieten, vrijwilligerswerk doen, lichaamsbeweging... Van het grootste belang is dat studies hebben aangetoond dat het accepteren van de ziekte als een deel van iemands leven een sleutel is tot effectieve verwerking, evenals het focussen op mentale kracht om de patiënt in staat te stellen verder te gaan met het leven. In dit gedeelte behandelen we enkele onderwerpen die patiënten tijdens en na de behandeling ervaren en geven we informatie om deze aan te pakken.
Genetische factoren
Is borstkanker erfelijk in je familie? Lees wat BRCA1 en BRCA2 betekenen, welke preventie mogelijk is en hoe genetisch onderzoek verloopt.
Erfelijke borstkanker: genetische factoren en BRCA
Komt borstkanker in je familie voor en vraag je je af of erfelijkheid een rol speelt? Niet alle borstkanker is erfelijk. Op deze pagina lees je wat borstkanker in de familie betekent, wat BRCA1 en BRCA2 zijn, welke preventieve mogelijkheden er bestaan en hoe genetisch onderzoek verloopt. Een voorbeeld uit de praktijk maakt het concreet.
Borstkanker in de familie: wanneer is je risico verhoogd?
Borstkanker in de familie (een belaste familiale voorgeschiedenis) is een van de sterkste aanwijzingen voor een groter risico op borstkanker. Het risico voor andere vrouwen uit die familie is groter naarmate er meer vrouwen in de familie borstkanker kregen, naarmate ze nauwer met elkaar verwant zijn en naarmate ze jonger waren toen de diagnose werd gesteld.
Naar schatting heeft 20 tot 30% van alle borstkankerpatiënten minstens één verwante met dezelfde aandoening. Bij ongeveer 5 tot 10% van alle patiënten is er een sterke genetische voorbeschiktheid (aanleg).
De volgende elementen bepalen hoe groot het risico is dat een vrouw zelf borstkanker krijgt:
hoeveel verwanten in haar familie borst- of eierstokkanker kregen;
hoeveel vrouwen in de familie wel en niet getroffen zijn (de verhouding tussen beide);
hoe nauw de getroffen familieleden met elkaar verwant zijn;
hoe oud haar verwanten waren toen borstkanker werd vastgesteld;
of een verwante borstkanker kreeg in beide borsten (bilateraal borstcarcinoom);
of er eierstokkanker voorkomt in de familie;
of er borstkanker voorkomt bij mannen.
Op basis van deze elementen krijgen patiënten een sterk, matig of licht verhoogd risico toegekend. Op basis van dat risico krijgen ze in de eerste plaats advies over de beste manier van screening.
De familiegegevens tonen ook in welke families een erfelijkheidsonderzoek zinvol kan zijn. Welke criteria daarvoor gelden, lees je hieronder. Ze zijn een leidraad: soms wordt het onderzoek ook gestart in families die niet aan de criteria voldoen, als daar specifieke redenen voor zijn. Bijvoorbeeld als de stamboom moeilijk te beoordelen is (omdat de familie klein is of omdat er veel mannelijke verwanten zijn), of als het erfelijkheidsonderzoek belangrijke gevolgen heeft voor de medische aanpak (klinische implicaties). Soms wordt ook een uitzondering gemaakt voor patiënten met een sterk verhoogde angst, voor wie een genetische test bijna van levensbelang is.
Wanneer komt een erfelijkheidsonderzoek in aanmerking?
De Belgische centra voor menselijke erfelijkheid hanteren ruime criteria. Enkele typische voorbeelden waarbij een erfelijkheidsonderzoek in aanmerking komt:
borstkanker vóór 40 jaar
triple-negatieve borstkanker (de leeftijdsgrens hangt af van het centrum)
eierstokkanker, op elke leeftijd
borstkanker bij een man
borstkanker in beide borsten (bilaterale borstkanker)
een gekende mutatie in de familie
Ook wanneer het resultaat de behandeling verandert (bijvoorbeeld bij PARP-remmers), wordt getest. Vraag je huisarts of een centrum voor menselijke erfelijkheid of een onderzoek voor jou zinvol is.
Familiale en erfelijke borstkanker: wat is het verschil?
Vrouwen met een sterk verhoogd risico op borstkanker hebben typisch meerdere eerstegraadsverwanten bij wie op jonge leeftijd borstkanker werd vastgesteld. Of ze hebben een of meer verwanten met borstkanker op meerdere plaatsen in de borst (multifocaal) of in beide borsten (bilateraal). In hun familie komt bovendien vaak eierstokkanker (ovariumcarcinoom) voor, en soms krijgen ook mannen in die families borstkanker. In zulke families is de genetische aanleg vaak het gevolg van een overgeërfde genetische afwijking, ook mutatie genoemd, in het BRCA1- of BRCA2-gen. Deze families voldoen meestal aan de criteria van wat we het hereditair (erfelijk) borst- en ovariumcarcinoomsyndroom noemen.
Familiale borstkanker en het erfelijk (hereditair) borst- en eierstokkankersyndroom: het verschil
Hereditair borst- en ovariumcarcinoom syndroom: borst- en/of eierstokkanker | Familiaal borstcarcinoom |
Bij ten minste drie eerstegraadsverwantes (of bij paternale overerving, tweedegraadsverwantes) | Borstkanker bij minstens 2 eerste- of tweedegraadsverwantes, op jonge leeftijd, zonder dat de voorwaarden voor de hereditaire vorm voldaan zijn |
In families waarin het risico matig of licht verhoogd is, zijn de getroffen verwanten minder nauw verwant en zijn ze een stuk ouder bij de diagnose. Zulke families noemen we meestal families met familiaal borstcarcinoom (zie de tabel hierboven). In een minderheid van deze families worden ook genetische afwijkingen in BRCA1 of BRCA2 gevonden. Er zijn aanwijzingen dat in deze families ook andere genetische 'varianten' een rol spelen. Dat zijn afwijkingen in het erfelijk materiaal die het risico op borstkanker minder sterk beïnvloeden dan mutaties in BRCA1 of BRCA2. Deze varianten komen waarschijnlijk veel vaker voor dan BRCA1- of BRCA2-mutaties en kunnen dus een groter effect hebben in de algemene bevolking. Bovendien is de kans reëel dat de impact van deze varianten beïnvloed wordt door niet-genetische factoren. Vandaag zijn genpanels standaard: daarbij worden naast BRCA1 en BRCA2 ook andere genen onderzocht (zie verder bij andere genen dan BRCA).
Het onderscheid tussen erfelijke en familiale borstkanker is niet scherp. De bijdrage van genetische afwijkingen is waarschijnlijk een soort continuüm (een glijdende schaal). Bij familiale borstkanker spelen eerder genetische afwijkingen mee die het risico in beperkte mate (discreet) beïnvloeden. Bij de monogenische vormen, die door één gen worden veroorzaakt, zijn in de meeste families BRCA1- of BRCA2-mutaties aanwezig die het risico sterk beïnvloeden (zie figuur 1). Veel families bevinden zich echter op de grens tussen beide, en in een aantal ervan kunnen we BRCA1- of BRCA2-mutaties aantonen.
Figuur 1: Op basis van borstkanker en de familiale voorgeschiedenis kunnen patiënten worden ingedeeld in drie overlappende groepen: de sporadische, de familiale en de erfelijke vorm. Genetische afwijkingen (mutaties in BRCA1 en BRCA2) worden het vaakst gevonden bij de erfelijke vorm. Ze veroorzaken een sterk verhoogd risico op borst- en eierstokkanker bij vrouwelijke draagsters. Bij familiale borstkanker spelen waarschijnlijk genetische varianten mee die het risico minder sterk beïnvloeden. Hoe jonger de leeftijd bij diagnose en hoe meer getroffen verwanten in een familie, hoe groter de kans op een erfelijke vorm. Dat betekent ook dat het risico voor andere vrouwen uit de familie om zelf borstkanker te krijgen sterk stijgt.
Wat zijn BRCA1 en BRCA2?
Om de erfelijkheid van borstkanker beter te begrijpen, leggen we eerst kort enkele begrippen uit de erfelijkheidsleer uit.
Onze genetische informatie zit verpakt in afzonderlijke pakketjes: de chromosomen. We hebben 46 chromosomen, in paren: 22 paren autosomen en één paar geslachtschromosomen. Van elk paar erfden we één exemplaar van onze vader en het andere van onze moeder. Een chromosoom bestaat uit één lange DNA-molecule, waarin de genetische of erfelijke code zit. Een stukje DNA dat een belangrijke functie heeft en de code bevat voor een eiwit, noemen we een gen. Omdat de informatie op beide chromosomen van een paar gelijkaardig is, hebben we van elk gen twee kopieën.
BRCA1 en BRCA2 zijn genen die normaal bescherming bieden tegen kanker. Als een van beide genen bij iemand een fout of mutatie bevat, kan de kans op kanker sterk verhoogd zijn. Afwijkingen in BRCA1 en BRCA2 kunnen bovendien worden overgeërfd. De kans dat een drager of draagster van zo'n mutatie die doorgeeft aan zijn of haar kinderen, is 50%.
Vrouwelijke draagsters van een BRCA1- of BRCA2-mutatie hebben een groot risico op borst- en eierstokkanker (zie de tabel hieronder). Het risico op borstkanker is waarschijnlijk even hoog voor BRCA1- als voor BRCA2-draagsters en bedraagt ongeveer 70% tot de leeftijd van 80 jaar. Het risico op eierstokkanker (ovariumcarcinoom) is duidelijk groter bij draagsters van een BRCA1-mutatie. Ook voor mannelijke dragers is het risico op kanker waarschijnlijk verhoogd, al is dat in veel mindere mate. Anders dan bij vrouwen lijkt bij mannen vooral een BRCA2-mutatie samen te hangen met een hoger risico op kanker.
Door die bijzonder hoge risico's en de manier waarop de mutatie wordt overgeërfd, herken je families met een BRCA1- of BRCA2-mutatie aan:
borstkanker die vaak op jonge leeftijd voorkomt;
borst- én eierstokkanker in dezelfde familie;
borstkanker in beide borsten (bilateraal) bij een of meer verwantes;
borstkanker bij mannen.
Het is geen toeval dat dit ook de criteria zijn om families met een hoog risico te herkennen.
Risico's bij dragerschap van een BRCA1- of BRCA2-mutatie*
Vrouwelijke draagsters | ||
BRCA 1 | BRCA 2 | |
Borstkanker | ongeveer 72% | ongeveer 69% |
Contralateraal borstkanker** (binnen 20 jaar na de eerste diagnose) | ongeveer 40% | ongeveer265% |
Eierstokkanker | ongeveer 44% | ongeveer 17% |
Mannelijke dragers | ||
BRCA 1 | BRCA 2 | |
Borstkanker | ongeveer 1% | ongeveer 7 à 8% |
Darmkanker | mogelijks verhoogd | mogelijk verhoogd |
Prostaatkanker | minder verhoogd dan bij BRCA2 | ongeveer 25 à 30% |
Pancreaskanker | - | licht verhoogd |
Melanoom | - | licht verhoogd |
* Cumulatief risico tot de leeftijd van 80 jaar, volgens actuele prospectieve cijfers (Kuchenbaecker et al., JAMA 2017). De cijfers verschillen per familie.
** Contralaterale borstkanker: borstkanker in de andere borst bij een vrouw die al borstkanker heeft gehad.
Ook voor draagsters is borstkanker geen zekerheid: 30 tot 40% van de draagsters krijgt nooit borstkanker, en de leeftijd waarop kanker ontstaat, is moeilijk te voorspellen. Borstkanker bij BRCA1-draagsters is tot 70% triple-negatief, bij BRCA2-draagsters tot 80% hormoongevoelig. Voor eierstok-, eileider- en buikvlieskanker samen geldt een risico van 39 tot 46% bij BRCA1 en van 10 tot 27% bij BRCA2. Bij mannelijke dragers van een BRCA2-mutatie is prostaatkanker vaker agressief.
Patiënten vragen zich vaak af of ze niet de eerste in de familie kunnen zijn bij wie een mutatie is ontstaan. Zo'n nieuwe mutatie in BRCA1 of BRCA2 komt extreem zelden voor: bijna altijd is de mutatie overgeërfd. Daarom blijft een sterk belaste familiale voorgeschiedenis het sterkste argument voor een BRCA1- of BRCA2-mutatie, en dus voor erfelijke borst- of eierstokkanker. Het verklaart ook waarom bij patiënten zonder borstkanker in de familie vrijwel nooit een mutatie wordt gevonden, zelfs als ze bij de diagnose bijzonder jong zijn.
Mutaties in BRCA1 en BRCA2 kunnen over de volledige lengte van het gen voorkomen. Er zijn geen zogenaamde 'hot-spot'-mutaties of mutaties die vaak terugkeren. Omdat beide genen bovendien bijzonder groot zijn, is het moleculair genetisch onderzoek arbeidsintensief. Het resultaat volgt meestal na enkele weken. Door de complexiteit van beide genen is het onderzoek ook minder gevoelig. Die gevoeligheid hangt bovendien af van het soort mutaties dat in een bepaalde bevolking voorkomt, want niet elke mutatievorm kan met één bepaalde techniek worden opgespoord. Beide genen worden volledig onderzocht met verschillende technieken. Toch moet het advies altijd rekening houden met een vals negatief resultaat: de mogelijkheid dat een afwijking in BRCA1 of BRCA2 met het gebruikte onderzoek werd gemist.
Welke preventieve mogelijkheden zijn er bij een BRCA-mutatie?
Omdat draagsters een bijzonder hoog risico op kanker hebben, kunnen ze een aantal preventieve maatregelen overwegen (zie de tabel verderop).
Een eerste mogelijkheid zijn regelmatige controleonderzoeken of intensieve screening. Het doel is borst- of eierstokkanker in een vroeg stadium vast te stellen, zodat de kans op genezing zo groot mogelijk is.
Intensieve screening kan het ontstaan van kanker echter niet voorkomen. Daarom kiezen sommige vrouwen ervoor om het weefsel waarin kanker kan ontstaan preventief te laten verwijderen: een preventieve borstamputatie (mastectomie) en het preventief verwijderen van de eierstokken en eileiders, een preventieve bilaterale salpingo-ovariëctomie (BSO). Deze preventieve operaties verlagen het risico op borst- en eierstokkanker bijzonder sterk, maar nemen het risico niet volledig weg. De belangrijkste winst van een preventieve BSO is een daling van het risico op eierstokkanker met ongeveer 80%. Bij BRCA1-draagsters konden prospectieve studies geen daling van het borstkankerrisico bevestigen.
Bij dragers van een genetische mutatie met hoge penetrantie (een grote kans dat de mutatie ook echt tot kanker leidt) gaat het om het chirurgisch verwijderen van beide borsten met behoud van de huid (bilaterale huidsparende mastectomie) en van beide eierstokken. Omdat geen enkele ingreep het risico volledig wegneemt, blijven regelmatige controles na een preventieve operatie nodig.
Een laatste mogelijkheid is medicatie die het risico op kanker verlaagt: chemoprofylaxie. Er zijn weinig gegevens over tamoxifen als preventie bij gezonde draagsters. Bij BRCA2 is een effect waarschijnlijker dan bij BRCA1. Het kan individueel besproken worden. Alleen bij vrouwen die al borstkanker hebben gehad, weten we dat een nabehandeling met tamoxifen het risico op een nieuwe borsttumor met ongeveer de helft verlaagde. Misschien kan chemoprofylaxie in de toekomst ook een oplossing bieden voor mutatiedraagsters zonder klachten (asymptomatisch).
Het gaat om vrouwen die al behandeld zijn voor borstkanker en bij wie de tumor oestrogeen- en progesteronreceptorpositief was: zij kunnen hun risico op herval (recidief) verminderen door tamoxifen te nemen.
Kiezen tussen de verschillende preventieve mogelijkheden is een bijzonder complex proces, waarin zowel medische als persoonlijke elementen belangrijk zijn. Om te beginnen spelen allerlei aspecten uit het leven van de patiënte mee: hoe ze het risico op kanker beleeft, haar kinderwens, seksualiteit en relatie, het vrouw-zijn en de ervaringen met kanker in de familie.
De keuze wordt ook moeilijker doordat over een aantal medische punten nog discussie bestaat. Zo is het nu nog onduidelijk wat het beste interval en de beste frequentie van screening zijn, zowel voor borst- als voor eierstokkanker. We verwachten dat een MRI-scan (nucleaire magnetische resonantie of NMR) borstkanker in een vroeger stadium kan opsporen, maar de plaats van MRI in de screening van BRCA1- en BRCA2-draagsters is nog niet helemaal duidelijk.
Er zijn ook nog onvoldoende gegevens over het effect van de verschillende preventieve strategieën op de levensverwachting. Zo is aangetoond dat preventieve chirurgie het risico op kanker kan verkleinen, maar het is nog niet bekend of dat in vergelijking met intensieve screening ook echt tot een betere overleving leidt.
Bij draagsters zonder borstkanker verhoogt hormonale substitutie na het preventief verwijderen van de eierstokken de kans op borstkanker volgens de beschikbare studies niet merkbaar. Daarom wordt ze aangeraden tot ongeveer 50 jaar. Zonder hormonen stijgt na een vroege, chirurgische menopauze de kans op osteoporose, hart- en vaatziekten, dementie, geheugenproblemen en seksuele klachten. Na een preventieve borstverwijdering is het gebruik nog veiliger. Na borstkanker ligt dat anders: bespreek dit altijd met je arts. De ervaring met preventieve borstamputatie is bovendien nog relatief kort.
Er bestaat dus geen 'beste' keuze. Het belangrijkste is dat voor elke patiënte een oplossing wordt gevonden waarbij ze zich beschermd voelt tegen het risico op kanker en die haar voldoende levenskwaliteit geeft. Voor sommige vrouwen is preventieve chirurgie de beste manier om met hun risico op borst- of eierstokkanker om te gaan. Anderen hebben eerder veel vertrouwen in medische opvolging. Contact met lotgenoten kan vaak helpen om ervaringen uit te wisselen.
De laatste jaren zijn veel steungroepen ontstaan. Ze bieden belangrijk advies en steun aan patiënten met een hoog risico en werken vaak nauw samen met zorgverleners.
Voor mannelijke dragers van een BRCA1- of BRCA2-mutatie wordt vooral screening aangeraden, om borst- en prostaatkanker en huidtumoren vroeg op te sporen (zie de tabel hieronder).
Mogelijke preventieve strategieën bij dragers en draagsters van een BRCA1- of BRCA2-mutatie
Vrouwelijke draagsters | ||
Borstkanker | Screening | borstbewustzijn vanaf 18 jaar |
klinisch onderzoek om de 6 à 12 maanden vanaf 25 jaar | ||
jaarlijkse MRI vanaf 25 jaar; mammografie erbij vanaf 30 à 35 jaar (volgens het centrum), tot 75 jaar | ||
Preventieve heelkunde | preventieve mastectomie | |
preventieve bilaterale salpingo-ovariëctomie | ||
Chemoprofylaxie | tamoxifen (momenteel vooral bij vrouwen die reeds borstkanker ontwikkelden) | |
Eierstokkanker | Screening | 6-maandelijks klinisch-gynaecologisch onderzoek vanaf 35 jaar |
screening met CA-125 en transvaginale echografie wordt niet meer aanbevolen, omdat ze de sterfte niet verlaagt | ||
Preventieve heelkunde | preventieve verwijdering van eileiders en eierstokken (bilaterale salpingo-ovariëctomie) rond 35 à 40 jaar (BRCA1) en 40 à 45 jaar (BRCA2), zodra de kinderwens vervuld is: verlaagt het risico op eierstokkanker met ongeveer 80% en is de enige maatregel waarvan aangetoond is dat ze de sterfte eraan verlaagt | |
Chemoprofylaxie | combinatiepil: verlaagt de kans op eierstokkanker met ongeveer 42% | |
Mannelijke dragers | ||
Borstkanker | Screening | jaarlijkse borstcontrole vanaf 35 jaar |
Darmkanker | Screening | coloscopie vanaf 50 jaar: de gewone bevolkingsscreening, niet specifiek voor BRCA |
Prostaatkanker | Screening | rectaal prostaatonderzoek en echografie vanaf 40 jaar |
PSA-dosering vanaf 40 jaar bij BRCA2 (te overwegen bij BRCA1) | ||
Melanoom | Screening | jaarlijkse inspectie van de huid (in principe enkel voor BRCA2 mutatie-dragers) |
Kinderwens, anticonceptie en nieuw onderzoek
Pre-implantatiediagnostiek (PGD) is een gevestigde techniek om via IVF kinderen te krijgen zonder de familiale mutatie, ongeacht welke partner de mutatie draagt. Het labo heeft vooraf enkele maanden nodig om de test op maat klaar te maken. Bespreek dit dus best vroeg. Het is ook nuttig om dit te vermelden aan familieleden met een kinderwens.
Bij draagsters verlaagt de combinatiepil de kans op eierstokkanker met ongeveer 42%, zonder significante stijging van het borstkankerrisico.
Bij jonge draagsters die nog niet zwanger waren, wordt onderzocht of het zwangerschapshormoon hCG het beschermende effect van een vroege zwangerschap kan nabootsen. Dit is experimenteel en enkel binnen studies beschikbaar.
Andere genen dan BRCA: het CHEK2-gen
Naast BRCA-mutaties bestaan er ook mutaties in andere genen die ons beschermen tegen kanker. Deze mutaties hebben meestal een lagere penetrantie: de kans dat iemand met zo'n mutatie ook echt kanker krijgt, is kleiner. Na de BRCA-mutaties is een mutatie in het CHEK2-gen een van de best bestudeerde. Het CHEK2-gen ligt op chromosoom 22 en zorgt normaal voor een eiwit dat helpt om beschadigd DNA te herstellen. Een mutatie in dit gen geeft daarom een ongeveer twee tot drie keer zo hoog risico op borstkanker. De mutatie komt vooral voor in Noord-Europa (Finland, Nederland), waar de meest bekende variant bij ongeveer 1% van de mensen voorkomt. In Zuid-Europa is ze veel zeldzamer (0,5%). De mutatie is zeldzamer dan de BRCA-mutaties en geeft een kleiner risico op borstkanker.
Naast BRCA1 en BRCA2 worden vandaag ook andere genen onderzocht. PALB2 geeft een sterk verhoogd risico (levenslang ongeveer 35 tot 60%, afhankelijk van de familie). CHEK2 en ATM geven een matig verhoogd risico (ongeveer 2 tot 3 keer). Zeldzamer zijn TP53, PTEN, CDH1, RAD51C en RAD51D. Welke genen getest worden, hangt af van je persoonlijke en familiale voorgeschiedenis.
Referenties
Apostolou P1, Fostira F. Hereditary breast cancer: the era of new susceptibility genes.. Biomed Res Int. 2013;747318. doi: 10.1155/2013/
D. Easton. CHEK2 ∗1100delC and susceptibility to breast cancer: a collaborative analysis involving 10,860 breast cancer cases and 9,065 controls from 10 studies,” The American Journal of Human Genetics, 2004;74:1175–1182.
Liu C1, Wang Y, Wang QS, Wang YJ. The CHEK2 I157T variant and breast cancer susceptibility: a systematic review and meta-analysis.. Asian Pac J Cancer Prev. 2012;13:1355-60
S. Narod et al. Estimating survival rates after ovarian cancer among women tested for BRCA1 and BRCA2 mutations. Clinical Genetics 2012; 83:3:232–237
M. Gage, D. Wattendorf, and L. R. Henry. Translational advances regarding hereditary breast cancer syndromes. Journal of Surgical Oncology. 2012;105:5. 444–451
C. Cybulski, B. Gorski, T. Huzarski et al. Effect of CHEK2 missense variant 1157T on the risk of breast cancer in carriers of other CHEK2 or BRCA1 mutations,” Journal ofMedical Genetics 2009; 46:132–135.
Hoe verloopt genetisch onderzoek naar erfelijke borstkanker?
Of een erfelijkheidsonderzoek zinvol is, wordt in de eerste plaats beoordeeld aan de hand van de familiale voorgeschiedenis van de patiënte. Zoals vermeld, worden de criteria uit "Wanneer komt een erfelijkheidsonderzoek in aanmerking?" daarbij als richtlijn gebruikt. Op basis van de familiale voorgeschiedenis wordt niet alleen beslist of een moleculair onderzoek wordt gestart. Er wordt ook ingeschat hoe groot het risico op borstkanker is voor andere vrouwen in de familie. Dat laatste is vooral belangrijk als het erfelijkheidsonderzoek geen mutatie vindt.
Bestaat er in een familie een vermoeden van erfelijkheid, dan kan een erfelijkheidsonderzoek of mutatieanalyse worden gestart. Dat onderzoek wordt eerst aangeboden aan iemand die al borst- of eierstokkanker heeft gehad, en aan zoveel mogelijk getroffen vrouwen in de familie. De reden: ook in families met een BRCA1- of BRCA2-mutatie kan een vrouw die geen draagster is, toch borst- of eierstokkanker krijgen. Zij kreeg dan kanker zonder erfelijke belasting. Dat noemen we een fenokopie.
Zou het onderzoek alleen bij die vrouw gebeuren, dan zou men voor de familie een verkeerde conclusie trekken. Om die kans zo klein mogelijk te maken, worden best alle getroffen verwanten volledig onderzocht. Een erfelijkheidsonderzoek bij iemand die al kanker heeft gehad, noemen we een diagnostisch genetisch onderzoek. Daarbij zoeken we naar de genetische afwijking in het BRCA1- of BRCA2-gen. Het resultaat volgt meestal na enkele weken. Het onderzoek wordt terugbetaald wanneer je aan de voorwaarden voldoet.
Vindt het diagnostisch onderzoek een mutatie, dan kunnen alle niet-getroffen verwanten die dat willen, laten nakijken of ze de mutatie hebben geërfd. Dat heet een predictief of presymptomatisch onderzoek. Het geeft zekerheid over het risico op borst- of eierstokkanker: vrouwen die de mutatie niet erfden, hebben hetzelfde risico op borst- en eierstokkanker als de algemene bevolking. Bij vrouwen die wel draagster zijn, is dat risico sterk gestegen. Het is ook zinvol om het onderzoek aan mannelijke verwanten aan te bieden. Hun risico op darm- en prostaatkanker kan verhoogd zijn, en ook zij kunnen de mutatie doorgeven aan hun kinderen. Dat is vanzelfsprekend erg belangrijk als ze zelf dochters hebben.
Vindt het diagnostisch onderzoek bij een getroffen vrouw geen mutatie, dan kan niets gezegd worden over het al dan niet erfelijke karakter van borstkanker in haar familie. Een vals normaal testresultaat is een mogelijke verklaring. Het kan ook dat er in haar familie een mutatie zit in een ander gen dat nog niet gekend is (en dus niet werd onderzocht). Voor genetisch advies aan haar niet-getroffen verwanten moeten we dan terugvallen op de familiale voorgeschiedenis. Een presymptomatisch onderzoek aanbieden aan andere verwanten is in dat geval niet mogelijk.
Zijn in een familie alle vrouwen die borst- of eierstokkanker kregen overleden, dan kan een presymptomatisch onderzoek worden overwogen bij een niet-getroffen eerstegraadsverwante. Haar kans om draagster te zijn is vooraf (a priori) echter 50%. Een negatief testresultaat is daarom niet informatief: het kan zijn dat de getroffen verwanten wel een BRCA1- of BRCA2-mutatie hadden, maar dat zij die niet heeft geërfd. Bovendien blijft een vals negatief resultaat mogelijk. Wordt wél een mutatie gevonden, dan is het dragerschap met zekerheid bevestigd.
Een belangrijke stap bij de start van een erfelijkheidsonderzoek is de geïnformeerde toestemming of 'informed consent' van de patiënte. Omdat een erfelijkheidsonderzoek zo specifiek is, worden vooraf een aantal thema's met haar besproken. Zo weet ze precies hoe het onderzoek verloopt, wat het kan betekenen en welke resultaten mogelijk zijn. De aandachtspunten staan hieronder.
Wat wordt vooraf besproken?
Aandachtspunten bij de geïnformeerde toestemming bij de start van een erfelijkheidsonderzoek:
het recht om niet onderzocht te worden
het doel, de betrouwbaarheid en het verloop van genetisch onderzoek
de kostprijs van het genetisch onderzoek
de implicaties van een normaal genetisch onderzoek of van het aantonen van een genetische afwijking
de mogelijkheid dat geen nuttige informatie bekomen wordt na het voltooien van het onderzoek
de nadelen van genetisch onderzoek
de confidentialiteit van de testresultaten
de mogelijkheid tot discriminatie
het risico op dragerschap bij kinderen
Naast informatie over het erfelijkheidsonderzoek is er steeds meer aandacht voor psychologische begeleiding van patiënten en families bij wie het onderzoek start, zowel bij een diagnostisch als bij een presymptomatisch onderzoek. Die begeleiding wil, op maat van de patiënte en haar omgeving, onder meer steun bieden bij:
het omgaan met en het verwerken van het testresultaat
het uitwisselen van informatie binnen een familie
het kiezen voor een bepaalde preventieve strategie
de bezorgdheid voor dragerschap bij kinderen of andere verwanten
de impact van het erfelijkheidsonderzoek op de relatie en de kinderwens
Een voorbeeld uit de praktijk: de familie van Els
Els komt op consultatie omdat ze bezorgd is over borstkanker in haar familie (zie figuur). Ze is 27 jaar en heeft zelf nooit borstkanker gehad. Tijdens de raadpleging wordt een stamboom opgemaakt. Daaruit blijkt dat veel familieleden langs vaderskant borstkanker kregen: haar tante Linda kreeg borstkanker toen ze 38 jaar was, en haar grootmoeder overleed aan de ziekte toen ze 42 was. Ook de twee oudste zussen van haar grootmoeder kregen borstkanker: de oudste op 65-jarige leeftijd, de andere in beide borsten, de eerste keer op 45 jaar en de tweede keer toen ze 51 was. Twee van de vijf nichten van de vader van Els kregen eveneens op jonge leeftijd borstkanker.
Figuur. Voorbeeld van een stamboom van een familie met een erfelijke aanleg voor borstkanker. Om de privacy en anonimiteit te beschermen, is deze stamboom fictief, maar gebaseerd op ervaringen uit de klinische praktijk. Mannen worden voorgesteld door een vierkant, vrouwen door een cirkel. Vrouwen die borst- of eierstokkanker kregen, zijn zwart ingekleurd. Een schuine streep door het symbool betekent dat de persoon overleden is.
In deze familie kregen veel vrouwen uit verschillende generaties op jonge leeftijd borstkanker. De kans is dus groot dat erfelijkheid een belangrijke rol speelt. Bij Linda werd een afwijking in het BRCA1-gen vastgesteld. Verder onderzoek toonde dragerschap (aangeduid met een '+') bij verschillende andere verwanten: bij vrouwen die al borstkanker hadden (diagnostisch onderzoek) en bij niet-getroffen personen (presymptomatisch onderzoek), zowel mannen als vrouwen. Bij een aantal verwanten bleek de mutatie afwezig; zij zijn aangeduid met een '-'. De oudste zus van de moeder van Linda kreeg borstkanker op 65-jarige leeftijd, maar bleek geen draagster van de BRCA1-mutatie. Zij is wat men een fenokopie noemt.
Tijdens de consultatie hoort Els dat de kans groot is dat erfelijkheid meespeelt bij de borstkanker in haar familie, en dat een erfelijkheidsonderzoek zeker zinvol lijkt. Ze is wel wat verwonderd dat er niet meteen bloed bij haar wordt afgenomen. De arts legt uit dat het onderzoek in een familie eerst gebeurt bij iemand die borstkanker heeft gehad, omdat de kans om een mutatie te vinden bij die personen het grootst is. Els had al eerder met haar tante Linda over het erfelijkheidsonderzoek gesproken en weet dat Linda er zeer positief tegenover staat. Ze maakt samen met Linda een afspraak in de genetische polikliniek, zodat het onderzoek bij Linda kan starten.
Op die afspraak krijgt Linda uitgebreide uitleg over het hoe en waarom van het erfelijkheidsonderzoek, en er wordt ook stilgestaan bij haar motivatie. Dat haar nichtje Els om haar medewerking vraagt, vindt Linda aanvaardbaar: ze had er zelf ook al aan gedacht. Ze praat er ook openlijk over met haar kinderen. Wel maakt ze zich zorgen over de mogelijke gevolgen van een ongunstig resultaat. Vooral het idee dat haar kinderen de aanleg ook kunnen hebben geërfd, vindt ze moeilijk. Bovendien heeft haar oudste dochter Hilde al een zware depressieve periode achter de rug, waardoor een genetisch onderzoek bij haar niet vanzelfsprekend is.
Voor er bloed wordt afgenomen, ondertekent Linda een formulier waarin ze verklaart dat ze voldoende geïnformeerd is over wat het onderzoek inhoudt en wat de mogelijke resultaten kunnen betekenen. Ze is wat verrast dat het onderzoek enkele weken zal duren, maar als de arts het moleculair onderzoek uitlegt, begrijpt ze waarom.
Enkele weken later krijgt Linda een brief: het onderzoek is afgerond en ze wordt op de raadpleging verwacht om het resultaat te bespreken. Els en haar tante gaan samen. Ze horen dat er, zoals verwacht, een afwijking of mutatie in het BRCA1-gen is gevonden. Linda had de mogelijkheid van dragerschap al met haar oncoloog besproken. Ze had beslist dat ze, als ze inderdaad draagster zou zijn, haar eierstokken preventief zou laten verwijderen. Een preventieve wegname van de borst schrikt haar te veel af, al blijft de angst voor een nieuwe borsttumor natuurlijk bestaan. Ze kiest ervoor zich goed te laten opvolgen en zo het risico zo klein mogelijk te houden.
Els verwacht dat er nu meteen bloed bij haar zal worden afgenomen: er kan immers worden nagekeken of ook zij draagster is. Maar de arts legt uit dat het beter is om eerst haar vader te onderzoeken. Haar vader heeft namelijk 50% kans om drager te zijn. Als hij de mutatie niet heeft geërfd, hoeven zijn kinderen niet getest te worden. Els is wat teleurgesteld, maar de gedachte dat haar vader misschien geen drager is, stelt haar gerust. Ze is ook blij dat het onderzoek bij haar vader veel korter zal duren: nu de mutatie in het BRCA1-gen gekend is, kan veel sneller worden bepaald of iemand drager is. Haar vader krijgt al na een viertal weken een afspraak om zijn resultaat te bespreken. Hij blijkt geen drager te zijn. Els is enorm blij. Het betekent dat zij en haar zussen de BRCA1-mutatie niet geërfd kunnen hebben, en dat hun risico op borstkanker niet hoger is dan dat van andere vrouwen van hun leeftijd. Els besluit om vanaf 50 jaar deel te nemen aan het bevolkingsonderzoek met mammografie.
Linda's oudste dochter Hilde weet niet of ze het onderzoek wel wil laten doen. Ze twijfelt of ze een slecht resultaat zou aankunnen en besluit nog wat te wachten. Linda's jongere dochter Kathleen wil het onderzoek wel laten doen. Ze maakt een afspraak in de polikliniek en krijgt er informatie over de verschillende aspecten van het onderzoek. Ze spreekt er ook met een psycholoog over de redenen waarom ze het onderzoek wil, en over hoe het resultaat haar verdere leven kan beïnvloeden. Kathleen vertelt dat ze, als ze draagster is, een preventieve borstamputatie met onmiddellijke reconstructie zal laten uitvoeren. Haar eierstokken laten verwijderen overweegt ze niet meteen, vooral omdat ze nog zo jong is. Het risico op borstkanker baart haar meer zorgen: ze heeft van dichtbij meegemaakt hoe haar moeder ziek was en chemotherapie kreeg, en dat wil ze tegen elke prijs vermijden. Ook haar kinderen spelen een belangrijke rol in haar beslissing: Kathleen wil er altijd voor hen zijn en wil daarom de kans dat ze ooit ziek wordt zo klein mogelijk maken.
Na vier weken komt Kathleen terug naar de polikliniek voor haar resultaat. Ze blijkt de mutatie van haar moeder te hebben geërfd. Na een eerste periode met heftige emoties vindt ze vrij snel een zeker evenwicht. Ze haalt vooral kracht uit het feit dat ze weet waar ze aan toe is. Het stelt haar ook gerust dat ze altijd bij de arts en de psycholoog van de polikliniek terechtkan als ze meer medische informatie nodig heeft of als het resultaat moeilijker te dragen blijkt.
In de maanden daarna wordt er in de familie veel gepraat over het erfelijkheidsonderzoek. Sommigen willen het onderzoek niet laten doen. Anderen, zowel mannen als vrouwen, willen zekerheid en maken een afspraak. Ook Hilde zet uiteindelijk de stap. Na het onderzoek blijkt ze geen draagster te zijn. Ze is enorm gerustgesteld, maar voelt zich toch wat schuldig tegenover haar zus.
Lees ook
Een overzicht van andere risicofactoren vind je op Risicofactoren voor borstkanker. Over screening en zelfonderzoek lees je meer op Screening en zelfonderzoek. Wil je praten over de impact van een erfelijke aanleg? Lees dan ook onze pagina over psychologie